Lista substancji zakazanych WADA: jak powstaje
Co roku 1 stycznia wchodzi w życie nowa wersja Listy substancji i metod zabronionych Światowej Agencji Antydopingowej. Dla sportowców to dokument wiążący, ale niewielu wie, jak dokładnie powstaje i dlaczego jedne substancje trafiają na nią szybko, a inne przez lata pozostają w programie monitoringu. Redakcja opisuje cały proces krok po kroku.
Czym jest Lista i jaki ma status prawny
Lista zabroniona (Prohibited List) jest jednym z międzynarodowych standardów, które uzupełniają Światowy Kodeks Antydopingowy. Kodeks przyjęły federacje międzynarodowe, komitety olimpijskie i krajowe agencje antydopingowe, a rządy zobowiązały się do jego wspierania poprzez konwencję UNESCO z 2005 roku.
W Polsce za realizację programu odpowiada Polska Agencja Antydopingowa (POLADA), działająca na podstawie ustawy z 2017 roku o zwalczaniu dopingu w sporcie. Lista WADA jest stosowana bezpośrednio, więc jej aktualizacje obowiązują polskich zawodników bez odrębnego aktu krajowego.
Dokument dzieli się na substancje i metody zabronione zawsze (w zawodach i poza nimi), zabronione tylko w zawodach oraz zabronione w określonych dyscyplinach, jak beta-blokery w strzelectwie czy łucznictwie.
Lista ma charakter otwarty: wiele kategorii kończy się sformułowaniem o „innych substancjach o podobnej strukturze chemicznej lub podobnym działaniu biologicznym”. Dzięki temu nowe, niewymienione związki mogą być uznane za zakazane.
Trzy kryteria wpisania na Listę
Artykuł 4.3 Kodeksu określa trzy kryteria. Substancja lub metoda może trafić na Listę, jeśli spełnia dwa z nich:
- ma potencjał poprawy wyników sportowych, samodzielnie lub w połączeniu z inną substancją;
- stanowi rzeczywiste lub potencjalne zagrożenie dla zdrowia sportowca;
- jej użycie narusza ducha sportu opisany we wstępie do Kodeksu.
Osobno wpisuje się substancje lub metody, które mogą maskować stosowanie innych środków zakazanych. Przykładem są diuretyki, które rozcieńczają mocz i utrudniają wykrycie.
Decyzja WADA o umieszczeniu substancji na Liście jest ostateczna i nie podlega zaskarżeniu przez sportowca, który argumentowałby, że dana substancja w rzeczywistości nie poprawia wyników. Potwierdził to również Sportowy Sąd Arbitrażowy (CAS).
Kryterium „ducha sportu” bywa krytykowane jako nieostre. Odnosi się ono do wartości takich jak uczciwość, zdrowie, szacunek dla zasad i innych uczestników. To ono pozwala np. na zakazy dotyczące niektórych substancji rekreacyjnych w zawodach.
Proces roczny krok po kroku
Prace nad kolejną wersją trwają praktycznie cały rok. Rdzeniem jest Komitet Ekspertów ds. Listy, złożony z naukowców i lekarzy z różnych krajów, a decyzje zatwierdza Komitet Wykonawczy WADA.
Na wiosnę komitet analizuje nowe dane naukowe, informacje z laboratoriów akredytowanych, wyniki programu monitoringu oraz zgłoszenia od organów ścigania i przemysłu farmaceutycznego. Następnie przygotowuje projekt zmian.
Projekt trafia do konsultacji: federacji, krajowych agencji, rządów i komisji sportowców. Uwagi są analizowane, po czym poprawiona wersja wraca do komitetu i jest przedstawiana Komitetowi Wykonawczemu, zazwyczaj we wrześniu.
Ostateczna Lista publikowana jest najpóźniej trzy miesiące przed wejściem w życie, razem z dokumentem „Summary of Major Modifications”, który wyjaśnia zmiany. Warto go czytać: tłumaczy nie tylko, co się zmieniło, lecz także dlaczego.
Program monitoringu i współpraca z przemysłem
Nie każda podejrzana substancja trafia od razu na Listę. Najpierw może zostać włączona do Programu monitoringu, który pozwala laboratoriom rejestrować jej obecność w próbkach bez konsekwencji dla sportowca. Dane te pokazują skalę i wzorce stosowania.
Przykładem jest historia meldonium: substancja była monitorowana w 2015 roku, a wyniki wskazały na powszechne użycie wśród sportowców, co doprowadziło do zakazu od 2016 roku. Podobną drogę przeszły inne związki, a kofeina od lat pozostaje w monitoringu, a nie na Liście.
WADA współpracuje z firmami farmaceutycznymi, by już na etapie badań klinicznych poznać leki potencjalnie podatne na nadużycia. Pozwala to opracować metody wykrywania, zanim lek trafi na rynek lub na czarny rynek.
| Mechanizm | Cel | Skutki dla sportowca |
|---|---|---|
| Wpis na Listę | Zakaz stosowania | Wynik pozytywny może oznaczać naruszenie przepisów |
| Program monitoringu | Zbieranie danych o częstości użycia | Brak sankcji |
| Klauzula substancji podobnych | Objęcie nowych analogów | Zakaz mimo braku nazwy na Liście |
| Zwolnienie terapeutyczne (TUE) | Leczenie chorób | Legalne stosowanie po zatwierdzeniu |
Co to oznacza w praktyce
Zasada odpowiedzialności obiektywnej sprawia, że sportowiec odpowiada za każdą substancję wykrytą w jego organizmie. Nieznajomość aktualnej Listy nie jest okolicznością łagodzącą, dlatego każdego roku warto sprawdzić zmiany przed 1 stycznia.
POLADA udostępnia wyszukiwarkę leków i informacje w języku polskim. Przy chorobach przewlekłych, np. astmie czy cukrzycy, sportowiec może złożyć wniosek o wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE), zanim zacznie startować w zawodach objętych kontrolą.
Szczególną ostrożność trzeba zachować wobec suplementów. Zanieczyszczenie produktów stymulantami lub prohormonami było przyczyną wielu wpadek. Produkty z certyfikatem testów antydopingowych zmniejszają, choć nie eliminują, to ryzyko.
Lista dotyczy także sportu amatorskiego, jeśli zawody są objęte programem antydopingowym. Kontrole zdarzają się na maratonach czy w zawodach federacji kulturystycznych.
Wnioski redakcji
Lista WADA powstaje w corocznym, przejrzystym procesie opartym na trzech kryteriach: poprawie wyników, ryzyku dla zdrowia i duchu sportu.
Program monitoringu działa jak „poczekalnia”, w której zbiera się dane, zanim zapadnie decyzja o zakazie.
Dla sportowca najważniejsze jest coroczne sprawdzanie zmian, ostrożność przy suplementach i korzystanie z procedury TUE.
Polecamy także nasze artykuły o paszporcie biologicznym sportowca, o zwolnieniach terapeutycznych i o ryzyku zanieczyszczonych suplementów.
Bibliografia
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code 2021. Montreal: WADA; 2021.
- World Anti-Doping Agency. International Standard: Prohibited List. Montreal: WADA; aktualizowane corocznie.
- Ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie. Dz.U. 2017 poz. 1051.
- Kinahan A, Budgett R, Mazzoni I. Structure and development of the List of Prohibited Substances and Methods. Med Sport Sci. 2017;62:39–54.
- Stuart M, Schneider C, Steinbach K. Meldonium use by athletes at the Baku 2015 European Games. Br J Sports Med. 2016;50(11):694–698.
- Martínez-Sanz JM, Sospedra I, Ortiz CM, et al. Intended or unintended doping? A review of the presence of doping substances in dietary supplements used in sports. Nutrients. 2017;9(10):1093.
