Osteoporoza u mężczyzn: profilaktyka, diagnostyka i kiedy iść do lekarza
Osteoporoza kojarzy się głównie z kobietami po menopauzie, jednak co piąty, a według niektórych szacunków nawet co czwarty mężczyzna po pięćdziesiątce dozna w życiu złamania osteoporotycznego. U mężczyzn choroba jest rzadziej rozpoznawana, a jej skutki bywają poważniejsze. Redakcja omawia czynniki ryzyka, badania i realne sposoby ochrony kości.
Dlaczego mężczyźni też chorują
Mężczyźni osiągają wyższą szczytową masę kostną niż kobiety i nie przechodzą gwałtownego spadku hormonów jak w menopauzie. Utrata kości postępuje u nich wolniej, dlatego osteoporoza pojawia się zwykle około dekadę później.
Nie oznacza to jednak, że problem jest marginalny. Złamania szyjki kości udowej u mężczyzn wiążą się z wyższą śmiertelnością w pierwszym roku niż u kobiet. Wielu panów nie wraca po nich do pełnej samodzielności.
Charakterystyczne jest to, że u mężczyzn znacznie częściej niż u kobiet osteoporoza ma przyczynę wtórną, czyli jest skutkiem innej choroby lub leczenia. W różnych analizach dotyczy to około połowy przypadków.
W Polsce dostęp do densytometrii jest ograniczony, a mężczyźni rzadko są kierowani na badanie przed pierwszym złamaniem. Dlatego tak ważna jest świadomość czynników ryzyka.
Czynniki ryzyka i przyczyny wtórne
Część czynników ryzyka jest niemodyfikowalna: wiek, rasa, wywiad rodzinny złamań biodra. Inne można jednak kontrolować. Najważniejsze przyczyny wtórne i czynniki stylu życia to:
- hipogonadyzm, w tym wtórny po stosowaniu steroidów anabolicznych lub terapii antyandrogenowej raka prostaty;
- długotrwałe leczenie glikokortykosteroidami;
- nadużywanie alkoholu i palenie tytoniu;
- niska masa ciała, zaburzenia wchłaniania (np. celiakia), choroby wątroby;
- nadczynność tarczycy lub przytarczyc, cukrzyca;
- niski poziom aktywności fizycznej i niedobór witaminy D.
Testosteron działa na kości bezpośrednio i pośrednio, po przekształceniu w estradiol. To właśnie estrogeny odgrywają u mężczyzn kluczową rolę w hamowaniu resorpcji kości. Dlatego zarówno niski testosteron, jak i zablokowanie aromatazy mogą osłabiać szkielet.
Wśród sportowców ryzyko dotyczy m.in. kolarzy i biegaczy długodystansowych, którzy mają mało bodźców osiowych dla kości i często niską dostępność energii, a także mężczyzn po zakończeniu stosowania androgenów.
Diagnostyka: DXA, FRAX i badania krwi
Podstawą rozpoznania jest densytometria metodą DXA szyjki kości udowej i odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Wynik T-score równy lub niższy niż −2,5 oznacza osteoporozę, a wartości między −1 a −2,5 osteopenię.
Sama gęstość kości nie wystarcza do oceny ryzyka. Kalkulator FRAX, dostępny także w wersji dla populacji polskiej, łączy wynik DXA z wiekiem, masą ciała, przebytymi złamaniami, paleniem, alkoholem i stosowaniem glikokortykosteroidów, szacując 10-letnie ryzyko złamania.
U każdego mężczyzny z osteoporozą lekarz poszukuje przyczyn wtórnych. Typowy panel obejmuje morfologię, wapń, fosforany, kreatyninę, fosfatazę alkaliczną, 25(OH)D, PTH, TSH, testosteron całkowity i często elektroforezę białek.
| Badanie | Co wykrywa |
|---|---|
| Testosteron, LH | Hipogonadyzm pierwotny lub wtórny |
| 25(OH)D, PTH, wapń | Niedobór witaminy D, nadczynność przytarczyc |
| TSH | Nadczynność tarczycy |
| Przeciwciała tTG-IgA | Celiakia |
| Elektroforeza białek | Szpiczak mnogi |
Profilaktyka: ruch, dieta, suplementy
Kości reagują na obciążenie mechaniczne. Najlepsze efekty dają ćwiczenia z oporem i aktywności z elementem uderzenia, np. trening siłowy, skoki, gry zespołowe. Badanie LIFTMOR wykazało, że nadzorowany trening siłowy o wysokiej intensywności poprawiał gęstość kości u kobiet po menopauzie z niską masą kostną; podobne obserwacje dotyczą mężczyzn, choć danych jest mniej.
Wapń najlepiej dostarczać z dietą. Dorosły mężczyzna potrzebuje około 1000 mg dziennie, a po 70. roku życia około 1200 mg według zaleceń zdrowotnych wielu krajów. Źródłem są nabiał, sardynki, tofu z wapniem, zielone warzywa i wody mineralne bogate w wapń.
Polskie zalecenia dotyczące witaminy D przewidują u dorosłych suplementację w dawce 1000–2000 IU dziennie w okresie niedostatecznej syntezy skórnej, a w niektórych grupach przez cały rok. Przy niedoborze dawkę ustala lekarz na podstawie oznaczenia 25(OH)D.
Ważne są także odpowiednia podaż białka, ograniczenie alkoholu, rzucenie palenia i profilaktyka upadków u osób starszych: dobre oświetlenie, ćwiczenia równowagi, kontrola wzroku.
Kiedy iść do lekarza
Wizyta u lekarza rodzinnego jest wskazana, gdy mężczyzna doznał złamania przy niewielkim urazie, np. upadku z wysokości własnego ciała. Takie złamanie samo w sobie jest sygnałem możliwej osteoporozy.
Inne powody do konsultacji to utrata wzrostu o więcej niż 3–4 cm, nowe bóle pleców lub pogłębienie kifozy, długotrwałe przyjmowanie glikokortykosteroidów, leczenie hormonalne raka prostaty czy objawy hipogonadyzmu.
Mężczyźni po zakończeniu przyjmowania androgenów, z utrzymującym się spadkiem libido i zmęczeniem, powinni zgłosić się do endokrynologa. Długotrwały hipogonadyzm szkodzi nie tylko samopoczuciu, ale i kościom.
Leczenie farmakologiczne, np. bisfosfonianami, denosumabem lub teryparatydem, dobiera lekarz w oparciu o ryzyko złamania. W razie hipogonadyzmu leczona jest również przyczyna hormonalna.
Wnioski redakcji
Osteoporoza u mężczyzn jest częsta, rzadko rozpoznawana i często ma przyczynę wtórną, którą można leczyć.
Złamanie po niewielkim urazie to sygnał do diagnostyki, a nie tylko do założenia gipsu.
Trening siłowy, odpowiednia dieta, witamina D i unikanie używek tworzą solidną podstawę profilaktyki.
Zachęcamy do lektury naszych artykułów o witaminie D u sportowców, o hipogonadyzmie oraz o złamaniach zmęczeniowych.
Bibliografia
- Watts NB, Adler RA, Bilezikian JP, et al. Osteoporosis in men: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2012;97(6):1802–1822.
- Kanis JA, Cooper C, Rizzoli R, Reginster JY. European guidance for the diagnosis and management of osteoporosis in postmenopausal women. Osteoporos Int. 2019;30(1):3–44.
- Watson SL, Weeks BK, Weis LJ, et al. High-intensity resistance and impact training improves bone mineral density and physical function in postmenopausal women with osteopenia and osteoporosis: the LIFTMOR randomized controlled trial. J Bone Miner Res. 2018;33(2):211–220.
- Płudowski P, Kos-Kudła B, Walczak M, et al. Guidelines for preventing and treating vitamin D deficiency: a 2023 update in Poland. Nutrients. 2023;15(3):695.
- Finkelstein JS, Lee H, Burnett-Bowie SA, et al. Gonadal steroids and body composition, strength, and sexual function in men. N Engl J Med. 2013;369(11):1011–1022.
- Center JR, Nguyen TV, Schneider D, Sambrook PN, Eisman JA. Mortality after all major types of osteoporotic fracture in men and women: an observational study. Lancet. 1999;353(9156):878–882.
- https://anabolicstoreja.net/somatropin/
